Pajtim Statovci - "Niewidzialni"

„Niewidzialni” Pajtima Statovci to opowieść o zakazanej miłości rozgrywająca się na tle burzliwej historii Bałkanów. Jest rok 1995. W Prisztinie słychać już echa zbliżającej się bratobójczej wojny. Arsim, student albańskiego pochodzenia, próbuje odnaleźć swoje miejsce w tej niesprzyjającej rzeczywistości. Zgodnie z wolą rodziców poślubia wybraną przez nich dziewczynę i choć czuje, że ta decyzja go unieszczęśliwi, nie potrafi się jej sprzeciwić. Jednak los stawia na jego drodze Miloša – studenta medycyny. Między mężczyznami rodzi się uczucie, które nie ma szansy na powodzenie – nie tylko dlatego, że homoseksualizm jest w tamtym czasie czymś niedozwolonym, ale również dlatego, że Miloš jest Serbem. Sytuację komplikuje fakt, że Arsim niedługo zostanie ojcem. Potajemne spotkania kochanków są z jednej strony ekscytujące, z drugiej jednak wywołują w bohaterach frustrację i niepokój. Ta mieszanka uczuć wyzwala w Arsimie najniższe instynkty, których ujściem jest agresja wobec żony. Wybuch wojny w Kosowie potęguje te emocje. Przerywa także romans Arsima i Miloša. Pierwszy wyjeżdża wraz z rodziną za granicę, drugi udaje się na front. Ostatecznie traumy wywołane przez wojenne okrucieństwa, skrywane przez lata tajemnice oraz zakorzenienie w patriarchalnym systemie sprawiają, że bohaterowie Pajtima Statovci są z góry skazani na porażkę. Autorowi „Niewidzialnych” udało się stworzyć atmosferę ciągłej niepewności i niepokoju. Historia została poprowadzona dwutorowo. Głównym narratorem jest Arsim, jednak jego opowieść przeplata się z intymnymi zapiskami Miloša, które zostały zawarte w książce w formie dziennika. Dzięki temu zabiegowi autor skonstruował pogłębione portrety psychologiczne obu bohaterów. Na uwagę zasługuje również wykorzystany w powieści motyw bolli - demonicznego węża, który według albańskiej mitologii pojawia się bez ostrzeżenia i uosabia wszelkie zło i nieszczęście. To właśnie w otoczeniu, a nie w samych bohaterach, autor upatruje przyczyny zła. Według niego ludzkie postawy kształtuje środowisko, w którym się znajdują i sytuacje, których doświadczają. Tacy właśnie są bohaterowie powieści „Niewidzialni”. Wykluczeni przez społeczeństwo i emocjonalnie pokiereszowani, w akcie desperacji dopuszczają się okrucieństw i przemocy. Jednak takie zachowanie potęguje tylko ich wyobcowanie i sprawia, że dla innych stają się niewidoczni.

J. Plata-Malik